در دومین همایش منطقه ای ماهیان خاویاری در رشت اعلام شده بود که بیش از« ۹۰ در صد » ذخایر ماهیان خاویاری دریای خزر نابود شده است . در همان همایش اعلام شد که ذخایر ماهیان خاویاری با قدمتی چند صد میلیون ساله با خطر انقراض مواجه شده اند ، ازاین رو گفتم بد نباشد این نامه  به ماهیان خاویاری دریای خزر اختصاص داده شود  . گرجه سفره ایرانی از این خان نعمت بی بهره است اما اگر حلیمی نیست از بوی حلیم لا اقل بی بهره نمانیم .

ماهیان خاویاری که استروژن نامیده می شوند و از خانواده تاس ماهیان، از جمله گونه های آب زی کم نظیری هستند که از قدمتی چند صد میلیون ساله که به عصر ژوراسیک باز می گردد بر خوردارند و از این رو ماهیان خاویار را فسیلهای زنده جهان می نامند که همراه با تکاملی فیلوژنی تا به امروز باز مانده اند . از منظر تعدد گونه ها به ۲۷ گونه و زیر گونه در جهان تقسیم می شوند  که از این تعداد ۵ گونه در دریای خزر زندگی می کنند ،دریایی که خود به تنهایی ۹۳ درصد ذخایر ماهیان خاویاری جهان را در خود جای داده است. اما ارزش ماهیان خاویاری نه به جهت استفاده از گوشت انان که به واسطه تخم انان که به خاویار یا مروارید سیاه  مشهور است ،می باشد . خاویار  خود به تنهایی به عنوان اشرافی ترین صبحانه جهان محسوب می گردد بسیاری آن را به شکل خام و یا همراه با تخم مرغ و اغشته به زرده ان میل می کنند و گروهی نیز به اندازه نوک قاشقی از ان را همراه با سبزیجات معطر یا قطعه کوچکی از نان و کره می خورند  و بوی تند ماهی مانند ان و طعم شورش را بسیار دوست می دارند و انرا بسیار پر کالری  و انرژی زا می دانند  و این چنین نیز هست . خاویار انواع گوناگونی دارد چون خاویار طلایی و سرخ و سیاه که البته در این میان خاویار سیاه از ازرشی قابل توجه بر خوردار است .

 دریای خزر به تنهایی ۹۳ در صد از ذخیره خاویار و ماهیان خاویاری جهان را در خود جای داده است .همچنین ۵ گونه از ماهیان خاویاری ممتاز جهان نیز در این دریا میزیند که به ترتیب کیفیت عبارتند از «فیل ماهی» -«قره برون یا ماهی خاویاری ایران »- «ماهی خاویاری گلد(چالباش) یا روس»- «ماهی شیپ »-« ماهی ازون برون» ، قبل از ادامه نامه توجه دوستان را به شرحی مختصر در ارتباط با گونه های ماهیان خاویاری همراه با عکس و  ترتیب کیفیت و ارزش انان در دریای خزر درجلب می نمایم .

• فیل ماهی  بزرگترین ماهی ابهای داخلی است که از نقطه نظر کیفیت خاویار رتبه اول را به خود اختصاص داده است نام دیگر ان بلوگا است  و نمونه هایی از انها با وزنی در حدود۱۴۰۰کیلوگرم و سنی بیش از ۱۰۰ سال صید شده است .هر ۲ یا ۳ سال یک بار تخم ریزی می کند و بین ۱۴ و ۱۷ سالگی بالغ می شود  و به واسطه بهترین خاویار، رتبه گرانترین ماهی و خاویار جهان را دارا ست . از قامتی معادل یک و نیم متر تا بیش از چهار متر بر خوردار است  ، رکورد صید ان در ایران ۶۲۰ کیلوگرم بوده است.
•  
•  قره برون   یا تاس ماهی ایران در حال حاضر گونه ای مستقل محسوب می شود ،چرا که تا قبل از این انرا زیر گونه ای از ماهی روس می دانستند . در لفظ به معنای بینی سیاه است که از رتبه دوم ارزش بر خوردار است . در حال حاضر به واسطه تکثیر مصنوعی از نقطه نظر تعدد از گونه روس پیشی گرفته است . از گونه روسی بزرگتر می باشد  و کیفیت خاویاری برتر از وی را نیز دارا می باشد  از نظر ظاهری تا حدی شبیه به هم می باشند گرچه رنگی تیره تر همراه با رنگ دانه های سفید رنگ که تا بینی وی ادامه پیدا کرده وی را از نظر ظاهری از تاس ماهی روس جدا می کند  . وزنی معادل ۶۰ تا ۱۳۰ کیلوگرم دارد و طولی معادل ۱متر تا بیش از ۲متر  که در  فاصله ۱۲ تا ۱۴ سالگی بالغ می گردد.
•  
• تاس ماهی روس یا چالباش در زمره گونه هایی است که در تمامی نقاط دریای خزر یافت می شود  و خاویار ان را نیز به اصطلاح طلایی می نامند که از  رتبه سوم ارزش بر خوردار است و در فاصله ۱۲ تا ۱۶ سالگی به سن تخم دهی میرسد و بالغ می شود . از طولی معادل ۱ تا ۲ متر بر خوردار است  و وزنی معادل ۶۰ تا ۱۰۰ کیلوگرم.
•   
• ماهی خاویار شیپ معمولا ماهی مهاجری است که به واسطه تخم ریزی به سواحل ایران می اید و در رودخانه های ابریز دریای خزر تخم گذاری می کند . از عمری معادل ۳۰ سال بر خوردار است ، سبک وزن است  و از تعدد کمی هم بهره می برد ،از نقطه نظر ارزش در رتبه چهارم قرار دارد . با طولی بیش از ۱ متر و وزنی سبک ، در فاصله ده سلگی تا ۱۴ سالگی بالغ می گردد و به سن تخم دهی می رسد .
•   
• ماهی اوزون برون  (دراکول) کوچکترین ماهی خاویار دریای خزر می باشد که در ایران به اشتباه کلیه ماهیان خاویاری را به نام وی اوزون برون می نامند .از نقطه نظر کیفی در رتبه اخر قرار دارد چرا که از خاویار ریزتر و ارزانتری بهره می برد . از نظر تکثیر مصنوعی با مشکلاتی مواجه است و تعداد ان نیز در شرایط طبیعی رو به کاهش می رود .در ترجمه نام وی بینی دراز است.در فاصله ۸تا۱۲ سالگی بالغ می شود  . از قامتی معادل ۱ تا ۱.۵متر بهره می برد و وزنی سبکتر در قیاس با دیگر ماهیان این خانواده  در دریای خزر .

همانگونه که در بالا نیز ذکر شد . شما برای استحصال خاویار از یک ماهی به زمانی معادل ۱۲ تا ۱۵ و گاهن ۱۶ سال نیاز دارید . سابق بر این (در شیلات و نه در صید قاچاق)  ماهیان خاویاری را با چکشی لاستیکی مدهوش می کردند تا از ضربات دم وی در امان باشند و سپس نسبت به تخلیه خاویار ان اقدام می کردند و گوشت ان را نیر راهی بازار می نمودند .اما امروزه با استفاده از روش سزارین تخمها را از شکم ماهی خارج می کنند  و مقداری از ان را به واسطه باز اوری مجدد در شکم ماهی باقی می گذارند ،سپس ماهی را به مدت ۳ ماه  در استخرهای مخصوصی ،قرنطینه نگاه می دارند  و پس از این مدت وی را نشانه گذاری کرده و به دریا باز می گردانند . تقریبا تا ۶ بار برای هر ماهی می توانند این کار را انجام دهند .

با توجه به خط قرمز انقراض این گونه روز به روز بر ارزش خاویار و قیمت ان افزوده می شود ،گرچه بسیاری از کشورها  نسبت به پرورش مصنوعی ان اقدام کرده اند اما کماکان، گونه های ازاد ان از ارزشی بسیار قابل توجه بر خوردارند .تجارت خاویار بسیار پر سود است اما با این همه صید قاچاق  و الوده کردن دریای خزر از جانب کشورهای حوزه دریا و بی توجهی به نشانه گذاری و سر پیچی از کنوانسیون سایتیس  در کم شدن گونه های ماهیان خاویاری بسیار تاثیر گذار  بوده است . به طور مثال اذربایجان می باید تا گونه های نشانه گذاری شده را رها سازد اما نه تنها این کار را انجام نمیدهد بلکه با تمکین از شیوه های ابتدایی استحصال خاویار ارزش این کالا را به حد استفاده از گوشت ان کاهش می دهد. لازم به ذکر است که با توجه به نقش ایران  در باز پروری ماهیان خاویاری و مدیریت تکثیر و پرورش  ،تنها کشوری است که می تواند قانونا از این ذخایر بهره برداری نماید و رسما اجازه بهره برداری داشته باشد . قانون شکنی کشورهای حوزه دریا که جای خود دارد ... 

از تمامی ذخایر ماهیان خاویاری جهان ۹۳ درصد از ذخایر، در دریای خزر موجود  است و  مدیریت حفظ و تکثیر و رها سازی  ماهیان خاویاری دریای خزر  نیز با ایران  . ایران سالانه در حدود ۲۰ تا ۲۲ میلیون بچه ماهی خاویاری از گونه قره برون را در دریا رها می سازد و تنها کشوری است که مجازاتهایی سنگین را برای صید قاچاق این گونه وضع نموده است ، مانند جریمه نقدی . حبس . توقیف قایق و ابزار صید و ... به خاطر دارم ۳ سال پیش هر کیلوگرم خاویار عمل نیاورده شده ( ماهی را بگیرید و شکمش را بدرید  خاویار را خارج سازید و ان را به همان شکل عرضه کنید.معمولا صیادان غیر مجاز گوشت را دفن می کنند  )  در بندر انزلی در حدود ۱۶۰ تا ۱۸۰ هزار تومان معامله می گشت . اما نکته انکه  با توجه به ریاست ایران بر  پروژه حفظ ماهیان خاویاری دریای خزر سال گذشته، در امد ایران از این راه بیش از ۴۰ میلیون دلار نبوده،حال انکه در امد صید خارج از ضابطه ی کشورهای حاشیه دریای خزر بالغ بر۲۵۰ میلیون دلار بوده  . بر همین اساس میزان استحصال خاویار از دریای خزر که در سال ۱۹۸۵ ، حدود ۳۰۰۰ تن در سال بوده است در سال ۲۰۰۳ به ۱۴۵ تا ۱۶۰ تن در سال  کاهش یافت  .گرچه در طی همان سال سهم ایران از صید ۱۰ در صد در قیاس با سهم امروزی ۵۰ درصدی بوده است اما قیاس میزان در امد حاصل از فروش جهانی در قیاس با کشورهای حوزه دریای خزر خود  خود جای بحث دارد(یک قوطی ۵۰ گرمی خاویار قره برون  در ایران معادل ۳۵۰۰۰تومان می باشد ) .

 امید  که روزی سفره ایرانیان نیز این ثروت ملی را در خود داشته باشد  و ایرانیان نیز از این خان گسترده نعمت بی بهره نمانند، به امید ان روز که زیاد هم دور نیست : ))) اما  نکاتی کوچک که در  پایین به انها اشاره کرده ام : )) 

• اگر در سفری به شمال ایران  بچه ماهیان خاویاری را در کنار رودخانه  دیدید در پی گرفتنشان نباشید . به یاد داشته باشیم و هرگز  از خاطرمان نرود  که  این مسافران کوچک می باید سفری ۱۴ تا ۱۶ ساله را طی کنند تا به تخم دهی برسند و بالغ شوند .
•  
• عبارت ماهی ازون برون که در ایران به کار گرفته می شود نام تنها یک گونه از این نو ع است  و نمی توان نام ان را بر تمامی گونه ها گذاشت .نام صحیح ماهی خاویار است تا جایی که نسبت به نام ان گونه بی اطلاع باشیم .
•  
• ممکن است در شمال یا هر نقطه دیگر از  ایران ماهی دیگری را به عنوان ماهی خاویار تحت نام اوزون برون یا قزل الای فنلاندی  در رستورانها یا مراکزخصوصی فروش محصولات دریایی  ،عرضه کنند، چند خطی در این ارتباط تحت عنوان عفریت مرداب  گذاشته بودم ،خواندنش را پیشنهاد می کنم . 

 مدتی در تهران نخواهم بود ،دلیل غیبت را بگویم که  عازم  بوشهر و خور موسی هستم . فکر کنم ۴۳روزی طول بکشد . برای تمامی دوستان شادمانی را ارزومندم .......

• نبرد دریایی لپانت از وبلاگ میداف .